Báo cáo của Ban vận động thành lập Hội Xã hội học

31/01/2013
Báo cáo của Ban vận động thành lập Hội Xã hội học Việt Nam tại Đại hội đại biểu Hội Xã hội học Việt Nam lần thứ nhất

Báo cáo của Ban vận động thành lập Hội Xã hội học Việt Nam tại Đại hội đại biểu Hội Xã hội học Việt Nam lần thứ nhất...

Kính thưa các vị khách quýThưa các vị đại biểu Đại hộiHôm nay là một ngày đáng nhớ đối với chúng ta, những người đang làm Xã hội học, từ nhiều ngành công tác và từ ba miền của đất nước đã về họp mặt tại đây, để tham gia Đại hội lần thứ nhất Hội Xã hội học Việt Nam.Tại Đại hội đầu tiên này, chúng ta rất vui mừng trước sự có mặt của đại biểu của ba thế hệ những người làm Xã hội học, đã cùng nhau chung sức, chung lòng xây dựng ngành Xã hội học Việt Nam trong 30 năm qua. Chúng ta cũng cần nhớ lại những thời kỳ xây dựng và phát triển ngành Xã hội học Việt Nam, để tăng thêm sự tin tưởng vào nội lực của mình, tiếp tục đẩy mạnh sự phát triển của ngành Xã hội học trong sự nghiệp Đổi mới của đất nước.1. Thành lập Hội Xã hội học Việt Nam là một tất yếu khách quan của sự phát triển Khoa học xã hội và Nhân văn nước ta Có những tiền đề gì làm cơ sở cho việc ra đời Hội Xã hội học Việt Nam?Trước hết, muốn có Hội Xã hội học thì phải có môn Xã hội học trong hệ thống các môn Khoa học Xã hội và Nhân văn. Vào đầu những năm 70 của thế kỷ trước, trong khi cả dân tộc đang dốc toàn lực và ý chí vào quyết tâm đánh thắng cuộc chiến tranh xâm lược, giành độc lập và thống nhất Tổ quốc, cố GS.VS Nguyễn Khánh Toàn, nguyên Chủ nhiệm ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Khoa học xã hội Việt Nam) đã khẳng định: “Chiến thắng đế quốc Mỹ đã ở trong tầm tay của dân tộc ta. Sau khi thắng lợi, phải đưa Khoa học xã hội và Nhân văn nước ta lên một tầm cao mới. Một số ngành Khoa học xã hội mới phải được xây dựng, trong đó có Xã hội học”.Cùng lúc đó, ý tưởng về sự cần thiết của các nghiên cứu Xã hội học và khoa học Xã hội học cũng đã sớm nảy nở ở một số cán bộ nghiên cứu Khoa học xã hội Việt Nam.Trở lại 30 năm về trước, ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam đã cho thành lập Ban Xã hội học, tiền thân của Viện Xã hội học ngày nay, do Giáo sư, Anh hùng Lao động Vũ Khiêu, Phó Chủ nhiệm ủy ban Khoa học xã hội, làm Trưởng ban. Đó là một quyết định đúng đắn, đáp ứng nhu cầu cấp thiết của sự phát triển Khoa học xã hội và Nhân văn nước ta.Từ những buổi đầu rất khó khăn, từ cán bộ lãnh đạo đến các cán bộ trẻ mới rời ghế trường Đại học và thuộc nhiều môn Khoa học xã hội và Nhân văn khác nhau (như: Triết học, Sử học, Văn học, Kinh tế học, Ngôn ngữ học, Ngoại ngữ, Toán lý thuyết, Toán ứng dụng…) đã cố gắng phát huy tinh thần trách nhiệm, đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau, vừa học vừa làm để đặt những viên đá đầu tiên xây nền đắp móng cho ngành tri thức còn rất mới mẻ này ở Việt Nam.Xét về mặt lịch sử, môn Xã hội học ở nước ta ra đời sau gần 160 năm so với môn Xã hội học trên thế giới, khi nó được chính thức thừa nhận là một môn khoa học. Tổ chức quy tụ các Hội Xã hội học quốc gia và các Hội Xã hội học khu vực, các Viện và Trung tâm nghiên cứu là Hội Xã hội học quốc tế ra đời từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay cũng đã bước vào tuổi 58.Một trong những đặc điểm của môn Xã hội học ở nước ta là tuy ra đời muộn hơn nhiều môn Khoa học xã hội khác, nhưng lại phát triển khá nhanh.Được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, đặc biệt từ khi đất nước bước vào thời kỳ Đổi mới, Khoa học Xã hội nói chung và Xã hội học nói riêng đã có một bước phát triển quan trọng. Nền kinh tế hoạt động theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một sự biến đổi rất lớn đòi hỏi các nhà lãnh đạo chính trị, hoạch định chính sách, quản lý kinh tế, quản lý xã hội phải đổi mới tư duy, trước hết là tư duy kinh tế, một sự đổi mới không thể thực hiện trong một sớm một chiều.Đó là một nhân tố quan trọng thúc đẩy các môn Khoa học xã hội, đặc biệt là Xã hội học phải đi sâu tìm hiểu xã hội Việt Nam từ vĩ mô đến vi mô, tìm hiểu con người Việt Nam, để phục vụ sự lãnh đạo chính trị của Đảng và sự quản lý của Nhà nước trong việc quyết định các đường lối, chính sách phù hợp với tình hình mới. Trong khoảng 25 năm qua, từ đầu những năm 80 của thế kỷ trước đến nay, diện mạo của ngành Xã hội học ở nước ta đã có sự biến đổi khá sâu sắc với sự ra đời của nhiều Viện và Trung tâm nghiên cứu Xã hội học, nhiều Khoa/Tổ bộ môn Xã hội học ở nhiều trường Đại học trên phạm vi cả nước.Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện nay cả nước ta có hàng chục đơn vị nghiên cứu và đào tạo Xã hội học như:1. Viện Xã hội học thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam2. Phòng Xã hội học và Phát triển thuộc Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, Viện Khoa học xã hội Việt Nam.3. Trung tâm nghiên cứu Dư luận xã hội thuộc Ban Văn hóa - Tư tưởng Trung ương.4. Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội.5. Khoa Xã hội học trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, thuộc Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh.6. Viện Xã hội học và Tâm lý lãnh đạo, quản lý thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.7. Khoa Xã hội học thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.8. Ban Xã hội học Quân sự thuộc Viện Khoa học xã hội và Nhân văn Quân sự, Bộ Quốc phòng.9. Bộ phận Xã hội học thuộc Viện nghiên cứu Khoa học Hình sự, Bộ Công an.10. Khoa Xã hội học, Trường Đại học Công đoàn Việt Nam.11. Khoa Xã hội học, Viện Đại học mở Thành phố Hồ Chí Minh.12. Khoa Xã hội học, Trường Đại học Tôn Đức Thắng.13. Khoa Xã hội học, Trường Đại học Dân lập Văn Hiến.Hơn 10 trường Đại học khác đã có các bộ môn Xã hội học như: Đại học Kinh tế quốc dân, Đại học Kiến trúc, Đại học Xây dựng, Học viện An ninh, Học viện Chính trị Quân sự, Học viện Tài chính Kế toán, Đại học Thủy lợi, Đại học Lâm nghiệp, Học viện Ngân hàng, Đại học Thương mại, Đại học Luật,…. Ngoài ra nhiều Khoa Xã hội và Khoa tự nhiên của Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh và một số trường Đại học, Cao đẳng đã đưa môn Xã hội học đại cương vào chương trình đào tạo hệ cử nhân và hệ cao học. Ngay từ đầu, sau khi được thành lập, các tổ chức nói trên đã nhận thức được nhiệm vụ căn bản và cấp thiết là phải có được đội ngũ cán bộ đủ sức đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao đối với môn Xã hội học, nhằm góp phần giải quyết các vấn đề xã hội đang đặt ra ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.Trên tinh thần đó, được sự khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi của các cơ quan Đảng và Nhà nước, một số cán bộ ở các Viện và các trường Đại học đã được đưa đi đào tạo tại Liên xô, và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu trước đây như Bungari, Hungari, Ba Lan, Rumani, Cộng hòa Dân chủ Đức, Tiệp Khắc; và cả ở Cộng hòa Pháp và Vương quốc Bỉ. Trong khoảng hơn 10 năm, từ đầu những năm 80 đến đầu những năm 90, bước đầu Xã hội học Việt Nam đã có được một đội ngũ cán bộ chuyên ngành tuy còn ít ỏi, nhưng được đào tạo khá căn bản và trở thành những cốt cán trong lực lượng giảng dạy, nghiên cứu, quản lý khoa học đối với ngành Xã hội học.Sau những biến động chính trị ở Liên Xô các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu, việc cử cán bộ đi đào tạo ở các nước này đã bị hạn chế rất nhiều. Căn cứ vào tình hình thực tế, công tác đào tạo được tiếp tục duy trì với mức độ cho phép ở các cơ sở đào tạo cũ, đồng thời mở ra những hướng gửi cán bộ đi đào tạo về Xã hội học ở những nước mới như Mỹ, Australia, Thụy Điển, Pháp,...Tiếp đó từ đầu những năm 90 đến nay, với một đội ngũ cán bộ Xã hội học có học vị Tiến sĩ, chức danh Giáo sư và Phó Giáo sư, các Cơ sở nghiên cứu và đào tạo Xã hội học tiến hành đã đào tạo được hàng ngàn cán bộ Xã hội học. Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện nay có khoảng 550 người đang trực tiếp làm việc tại các tổ chức chuyên ngành, nghiên cứu, đào tạo, ứng dụng Xã hội học, trong đó 1,4% là Giáo sư và Phó Giáo sư; 20,2% là Tiến sĩ; 63,4% là Thạc sĩ, còn lại là Cử nhân.Đó là một con số còn rất nhỏ so với số lượng hàng vạn cán bộ công tác tại các ngành Khoa học xã hội và Nhân văn, và so với số dân gần 85 triệu người của một đất nước đang trên đà tăng trưởng mạnh về kinh tế và đang phải giải quyết hàng loạt vấn đề xã hội trong quá trình hội nhập kinh tế thế giới.Tuy nhiên, cần thấy đó là một cái vốn ban đầu rất quý cần được nâng lên về số lượng và chất lượng trong những năm sắp đến. Sự giao lưu quốc tế cũng ngày càng được mở rộng. Nhiều giáo sư Xã hội học từ nhiều nước đã đến giảng bài, dự hội thảo khoa học, trao đổi kinh nghiệm nghề nghiệp và góp phần nâng cao trình độ khoa học cho cán bộ Xã hội học của Việt Nam.Vấn đề đào tạo cán bộ Khoa học xã hội nói chung, Xã hội học nói riêng sẽ còn chiếm một vị trí quan trọng trong chương trình nghị sự về sự phát triển của đất nước trong hàng chục năm trước mắt.Pierre Bourdieu, nhà Xã hội học Pháp nổi tiếng xem việc làm Xã hội học là một nghề và chúng ta đều biết đến quyển sách của ông “Nghề của nhà Xã hội học” (Le métier sociologue). Cố tổng thống Pháp Francois Mitterand trong chuyến thăm Việt Nam năm 1993, tại cuộc tiếp xúc với giới khoa học Việt Nam trong đó có Xã hội học nhận xét: làm công tác nghiên cứu và giảng dạy xã hội học là một nghề đẹp (un beau mêtier). Tôi muốn bổ sung thêm là đẹp, lý thú nhưng cũng rất khó.Nghề Xã hội học không những đòi hỏi kiến thức khá toàn diện về xã hội và con người mà còn phải có tư tưởng khoáng đạt, không giáo điều, phải có đạo đức, lòng trung thực và cả lòng dũng cảm. Cũng cần nói thêm là các nhà Xã hội học trên thế giới cũng rất quan tâm đến vấn đề đạo đức nghề nghiệp nên năm 2001, Hội Xã hội học quốc tế đã công bố quy phạm đạo đức đối với các thành viên của Hội.Tại đại hội này, chúng ta cũng cần nhìn lại một cách khái quát những hoạt động nghiên cứu của môn Xã hội học từ khi thành lập đến nay.Ngay từ những năm đầu, Xã hội học đã có ý thức gắn nghiên cứu với đời sống xã hội hiện thực, với những chủ đề quan trọng của xã hội Việt Nam. Xã hội học nông thôn được coi trọng và các nhà xã hội học trẻ tuổi đã có những cuộc nghiên cứu điền dã đầu tiên trên công trình nghiên cứu về xã Hải Vân (huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định) dưới sự hướng dẫn, giúp đỡ của Giáo sư Xã hội học Bỉ Francois Houtart, một nhà Xã hội học không những đã nhiệt tình giúp đỡ môn Xã hội học Việt Nam trong suốt 30 năm qua, mà còn dành tình cảm yêu mến đối với nhân dân và đất nước Việt Nam, đã được ông xem như tổ quốc thứ hai của mình. Tiếp theo đó là cuộc điều tra Xã hội học về nhà ở tại Hà Nội với những kết quả được các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước (như đồng chí Tố Hữu, đồng chí Đỗ Mười) đánh giá cao. Trong 20 năm qua, để phục vụ cho công cuộc Đổi mới, hàng loạt vấn đề kinh tế - xã hội có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn đã được Nhà nước đặt ra cho các nhà khoa học nói chung và Xã hội học nói riêng nghiên cứu và tìm ra lời giải; công nghiệp hóa và hiện đại hóa trong thời kỳ quá độ, các thành phần kinh tế; cơ cấu giai cấp và phân tầng xã hội; quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới hệ thống chính trị; quản lý kinh tế, quản lý xã hội; chính sách xã hội; Nhà nước pháp quyền, quan hệ giữa phát triển kinh tế và phát triển văn hóa, tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo, phát triển xã hội bền vững, v.v...Các môn xã hội học chuyên ngành cũng được quan tâm phát triển: Xã hội học Nông thôn, Xã hội học Đô thị, Xã hội học Gia đình, Xã hội học Lao động, Xã hội học Pháp luật, Xã hội học Thanh niên, Xã hội học Người cao tuổi, Xã hội học Giới, Xã hội học Văn hóa, Xã hội học Lối sống, Xã hội học về các Tệ nạn xã hội, Xã hội học Tôn giáo…Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ X đã nhận định: “Khoa học xã hội và Nhân văn (trong đó có Xã hội học) đã có tiến bộ trong việc điều tra, nghiên cứu, cung cấp tư liệu và luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chủ trương, chính sách phát triển kinh tế xã hội và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc”.Tuy nhiên Đảng cũng chỉ ra sự chậm trễ của Khoa học xã hội bao gồm cả Xã hội học. “Nhiệm vụ chủ yếu của các nghành Khoa học xã hội trong những năm tới là tham gia đắc lực vào công tác lý luận của Đảng, góp phần xây dựng cương lĩnh về cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong thời kỳ quá độ, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, đặc biệt là trong lĩnh vực quản lý kinh tế, quản lý xã hội trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm thực tiễn của nước ta và nắm bắt nhanh nhạy những thành tựu lý luận của các nước anh em. Khoa học xã hội phải trở thành công cụ sắc bén trong việc đổi mới nhận thức, đổi mới phương pháp tư duy, xây dựng ý thức xã hội và nhân cách xã hội chủ nghĩa".Đó cũng chính là những chỉ dẫn mà Hội Xã hội học Việt Nam sẽ cố gắng thực hiện đúng như đã được ghi trong Điều lệ của Hội, (Điều 2. Tôn chỉ, mục đích của Hội):… phát triển ngành Xã hội học Việt Nam, góp phần vào sự nghiệp xây dựng đất nước theo mục tiêu “dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh”

II. Quá trình tiến hành cuộc vận động thành lập Hội Xã hội học Việt Nam

Trên đây, chúng tôi đã trình bày quá trình ra đời và phát triển của môn Xã hội học ở nước ta, những tổ chức xã hội học hiện đang hoạt động và những thành tựu đã đạt được về mặt đào tạo cán bộ và những kết quả về mặt nghiên cứu khoa học. Những điều đó được xem là những tiền đề, hay là những điều kiện căn bản để chuẩn bị cho sự ra đời của Hội Xã hội học Việt Nam ngày hôm nay.Bước vào thế kỷ 21, những điều kiện đó có thể nói là đã chín muồi. Thể theo nguyện vọng của đông đảo cán bộ hoạt động thuộc nhiều lĩnh vực của môn xã hội học trong cả nước, muốn có một tổ chức để giúp nhau nâng cao kiến thức về Xã hội học, trao đổi kinh nghiệm, trau dồi nghề nghiệp, Ban vận động thành lập Hội Xã hội học Việt Nam gồm 18 thành viên đã được thành lập theo Quyết định số 18/QĐ ngày 14 tháng 2 năm 2003 của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ. Ban vận động đã phân công các thành viên phụ trách từng nội dung công việc chuẩn bị - nội dung công việc quan trọng nhất là chuẩn bị Điều lệ - Bản dự thảo Điều lệ đã được thảo luận nhiều lần trong Ban vận động và đưa xuống các cơ sở để góp ý kiến. Các cơ quan của Đảng và Nhà nước có trách nhiệm xét duyệt việc thành lập Hội Xã hội học là Bộ Nội vụ, Bộ Khoa học và Công nghệ, Ban Khoa giáo Trung ương cũng đóng góp nhiều ý kiến quan trọng giúp cho việc hoàn thiện bản điều lệ và các văn bản khác.Sau nhiều lần chỉnh sửa, các văn bản đã được chính thức trình lên Bộ Nội vụ. Ngày 4 tháng 10 năm 2006, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đã ký quyết định số 1310/QĐ-BNV cho phép thành lập Hội Xã hội học Việt Nam. Và chỉ trong vòng 2 tháng, với sự hoạt động tích cực của Ban Vận động, cùng sự hưởng ứng, hỗ trợ và khích lệ về tinh thần của đông đảo những người làm Xã hội học, hôm nay chúng ta đa có thể tổ chức Đại hội lần thứ nhất, Đại hội thành lập Hội Xã hội học Việt Nam. Điều này là sự thể hiện rõ ràng về vị trí và vai trò ngày một cao của Xã hội học trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay, trong giới Khoa học xã hội nước nhà. Đây cũng là biểu hiện rõ ràng về sự ủng hộ, sự cởi mở, với nhãn quan rộng rãi của Đảng và Nhà nước đối với Xã hội học Việt Nam.Thưa Đại hội,Đã từ lâu chúng ta mong mỏi có một tổ chức nghề nghiệp giúp chúng ta liên kết, hợp tác với nhau để trau dồi kiến thức, trao đổi kinh nghiệm, nâng cao trình độ khoa học nhằm hoàn thành tốt hơn nhiệm vụ của mình. Ngày nay, chúng ta đã có tổ chức đó.Hội là ngôi nhà chung của chúng ta, là đứa con tinh thần mà hôm nay chúng ta làm lễ khai sinh. Ngôi nhà đó được xây dựng ra sao, đứa con tinh thần đó được nuôi dưỡng và trưởng thành như thế nào, chủ yếu phụ thuộc vào tinh thần trách nhiệm của mỗi chúng ta. Chúng tôi tin rằng các đồng chí và các bạn đến đây hôm nay với tinh thần sẵn sàng nhận trách nhiệm ấy.Với tinh thần đoàn kết, xây dựng và nỗ lực phấn đấu của từng hội viên, từng chi hội và toàn thể Ban chấp hành Hội, hy vọng và tin chắc rằng chúng ta sẽ thực hiện tốt những nhiệm vụ được đặt ra tại Đại hội đầu tiên này của Hội Xã hội học Việt Nam.

Xin trân trọng cảm ơn các vị khách quý và các đại biểu.

(Báo cáo do PGS Bùi Đình Thanh chuẩn bị, với sự tham gia của GS.TS Trịnh Duy Luân và các thành viên của Ban vận động)

(Nguồn: Tạp chí Xã hội học, số 1/2007)